बुद्ध चुली बुरुन्चुलीका लिच्छविकालीन सम्पदा : इतिहास, उपेक्षा र संरक्षणको अपरिहार्यता

ललितपुर जिल्ला गोदावरी नगरपालिका वडा नम्बर–७ देविचौरस्थित बुरुन्चुली तामाङ बस्ती केवल एउटा सामान्य ग्रामीण बस्ती मात्र होइन, यो भूभाग नेपाली सभ्यता, बौद्ध दर्शन र लिच्छविकालीन इतिहास बोकेको एक जीवित संग्रहालय हो। यही बस्तीको मुटुमा अवस्थित बुद्ध चुली (बुरुन्चुली) क्षेत्रमा रहेका सिङ्गे डढुप सङ्गे चैत्य र सिद्धी ढुंगे हिटी (धारा) ले करिब १२ सय वर्षभन्दा पुरानो लिच्छविकालीन सभ्यताको मौन साक्षी बनेर आज पनि उभिएका छन्।

ऐतिहासिक सम्पदाको पहिचान

हालै हिटी अभियन्ता यादव लाल कायस्थ, मूर्तिकार तथा चैत्य अभियन्ता राजु शाक्य, गोदावरी नगरपालिका वडा सदस्य शान्ता मार्फा लामा (वडा प्रतिनिधि) तथा स्थानीय सरोकारवालाहरूको संयुक्त स्थलगत अवलोकनका क्रममा यी संरचनाहरूको ऐतिहासिक महत्व झनै स्पष्ट भएको छ। प्रारम्भिक अध्ययन तथा संरचनागत बनावट, ढुंगाको शिल्प, पानी निकास प्रणाली र चैत्यको कलात्मक स्वरूपका आधारमा यी सम्पदाहरू लिच्छविकालीन कालखण्डका हुन सक्ने ठोस अनुमान गरिएको छ।

सिङ्गे डढुप सङ्गे चैत्य बौद्ध दर्शन, ध्यान र सामुदायिक आस्थाको केन्द्रको रूपमा प्रयोग हुँदै आएको देखिन्छ भने सिद्धी ढुंगे हिटी प्राचीन जल व्यवस्थापन प्रणालीको उत्कृष्ट उदाहरण हो। हिटीबाट निस्कने पानी आज पनि बस्तीको जीवनसँग गाँसिएको छ, जसले तत्कालीन सभ्यताको वैज्ञानिक सोच र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई उजागर गर्छ।

उपेक्षा र जोखिम

यति महत्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्पदाहरू आज भने संरक्षणको अभावमा जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन्। समय, प्राकृतिक क्षरण, अव्यवस्थित विकास र पर्याप्त सरकारी ध्यान नपुग्दा चैत्य र हिटी दुवै संरचनामा क्षति देखिन थालेको छ। यदि यही अवस्था रहिरहने हो भने निकट भविष्यमा यी अमूल्य सम्पदाहरू पूर्ण रूपमा नष्ट हुने खतरा टार्न सकिँदैन।

सबैभन्दा दुःखद पक्ष के हो भने, स्थानीय समुदायको आस्था र पहिचानसँग जोडिएका यस्ता सम्पदाहरू राष्ट्रिय संरक्षण सूचीमा नपर्नु र औपचारिक अभिलेखीकरण नहुनु हो। यसले संरक्षण कार्यलाई अझै जटिल बनाएको छ।

संरक्षण किन आवश्यक छ ?

बुरुन्चुलीका यी सम्पदाहरू केवल ढुंगा र माटोका संरचना होइनन्, यी तामाङ समुदायको ऐतिहासिक पहिचान, बौद्ध संस्कृतिको निरन्तरता र नेपाली सभ्यताको गौरव हुन्। यिनको संरक्षण गर्नु भनेको इतिहास बचाउनु मात्र होइन, आगामी पुस्तालाई आफ्नो मौलिक जरा चिनाउनु पनि हो।

साथै, संरक्षणपछि यी सम्पदाहरूलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्न सकिने प्रचुर सम्भावना रहेको छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउनुका साथै बुरुन्चुली क्षेत्रलाई ऐतिहासिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।

अबको बाटो

यस सन्दर्भमा पुरातत्त्व विभाग, गोदावरी नगरपालिका, वडा कार्यालय, विषयगत अभियन्ता, विज्ञ तथा स्थानीय बुरुन्चुलीवासीहरूको संयुक्त पहल अत्यावश्यक छ। सबैभन्दा पहिले यी संरचनाहरूको औपचारिक अध्ययन, मापन, अभिलेखीकरण र ऐतिहासिक प्रमाणीकरण हुनुपर्छ। त्यसपछि मौलिक स्वरूप नबिगार्ने गरी पुनःस्थापना, पूर्ण निर्माण र दीर्घकालीन संरक्षण योजना कार्यान्वयन गर्नु अपरिहार्य छ।

स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता बिना संरक्षण सम्भव छैन। त्यसैले संरक्षण अभियानलाई जनस्तरसम्म पुर्‍याउँदै सामूहिक स्वामित्वको भावना विकास गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

बुद्ध चुली बुरुन्चुलीका सिङ्गे डढुप सङ्गे चैत्य र सिद्धी ढुंगे हिटी हाम्रो साझा इतिहासका अमूल्य निधि हुन्। आजै संरक्षणको पहल गरिएन भने भोलि हामीसँग पछुतोबाहेक केही बाँकी रहने छैन। इतिहास जोगाउनु हाम्रो दायित्व हो, र बुरुन्चुलीबाट सुरु हुने यो संरक्षण यात्रा सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ।